Ekstradycja – pomoc prawna w sprawach międzynarodowych

Czym jest ekstradycja?

Ekstradycja to formalna procedura w której władze jednego państwa (wnioskującego) zwracają się do władz drugiego państwa (wydającego) o wydanie osoby ściganej w celu pociągnięcia jej do odpowiedzialności karnej – tj. przeprowadzenia wobec niej postępowania karnego, wykonania orzeczonej kary lub środka zabezpieczającego.

Podstawa prawna ekstradycji

Instytucja ekstradycji oparta jest zarówno na przepisach prawa krajowego (Konstytucja RP art. 55, kodeks postępowania karnego art. 593-607, kodeks karny art. 5 i art. 11, regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek prokuratury § 295-301, czynności sądów w sprawach z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego oraz karnego w stosunkach międzynarodowych § 65-70. jak i na licznych umowach międzynarodowych – w tym Europejskiej konwencji o ekstradycji z dnia 13 października 1957 r. Polska posiada także szereg umów dwustronnych z państwami spoza Unii Europejskiej, np. z USA, Marokiem, Tajlandią, Wietnamem, Koreą Północną czy Syrią itp. Wietnamem, Koreą Północną czy Syrią itp.

Przepisy prawa wspólnotowego przewidują procedurę przekazywania osób ściganych między państwami Unii Europejskiej i państwami stowarzyszonymi tzw. Europejski Nakaz Aresztowania (ENA). Ekstradycja pomiędzy państwami spoza porządku prawnego Unii Europejskiej dokonywana jest w oparciu o dwustronne lub wielostronne umowy międzynarodowe, a także w oparciu o tzw. zasady wzajemności.

Europejski Nakaz Aresztowania (ENA)

W przypadku państw Unii Europejskiej obowiązuje uproszczona procedura przekazywania osób ściganych w ramach Europejskiego Nakazu Aresztowania. Procedura ekstradycyjna nie ma zastosowania do państw członkowskich UE, jednak pozostaje w mocy w relacjach z krajami spoza UE.

Obrona w postępowaniu ekstradycyjnym

Każdej osobie ściganej przysługuje prawo do obrony. Obejmuje ono m.in. prawo do ustanowienia obrońcy, wglądu w akta, składania wyjaśnień oraz korzystania z pomocy tłumacza. Kluczową rolą obrońcy jest wskazanie tzw. przeszkód ekstradycyjnych, czyli okoliczności, które zgodnie z przepisami prawa krajowego lub międzynarodowego uniemożliwiają wydanie – i takie wnioski dowodowe należy składać w tym postępowaniu. Osoba ścigana ma również prawo do korzystania z pomocy tłumacza w tym m.in. w kontaktach z obrońcą.

Co jednak istotne, przedmiotem postępowania ekstradycyjnego nie jest kwestia odpowiedzialności karnej ściganego za czyny objęte wnioskiem ekstradycyjnym. Sąd krajowy nie jest uprawniony do prowadzenia postępowania dotyczącego winy osoby ściganej – kroki w tym zakresie powinny być podejmowane przed organami państwa wzywającego

Kiedy ekstradycja jest niedopuszczalna?

Sąd krajowy bada tzw. bezwzględne przeszkody ekstradycyjne (określone w art. 604 § 11 k.p.k.) :

• osoba, której wniosek dotyczy jest obywatelem polskim albo korzysta w RP z prawa azylu,
• czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo gdy ustawa uznaje, że czyn nie stanowi przestępstwa albo, że sprawca nie popełnia przestępstwa lub nie podlega karze,
• nastąpiło przedawnienie,
• postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone,
• byłoby ono sprzeczne z polskim prawem,
• zachodzi uzasadniona obawa, że w państwie żądającym wydania wobec osoby wydanej może zostać orzeczona lub wykonana kara śmierci,
• zachodzi uzasadniona obawa, że w państwie żądającym wydania może dojść do naruszenia wolności i praw osoby wydanej,
• dotyczy osoby ściganej za popełnienie przestępstwa bez użycia przemocy przestępstwa z przyczyn politycznych,

Istnieją również względne przeszkody ekstradycyjne, które mogą, ale nie muszą skutkować odmową wydania (określone w art. 604 § 2 k.p.k.) – np. :

• osoba, której wniosek dotyczy, ma w RP stałe miejsce zamieszkania,
• przestępstwo zostało popełnione na terytorium RP albo na polskim statku wodnym lub powietrznym,
• co do tego samego czynu tej samej osoby toczy się postępowanie karne,
• przestępstwo podlega ścigania z oskarżenia prywatnego,
• według prawa państwa, które złożyło wniosek o wydanie przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności do roku lub karą łagodniejszą albo orzeczono taką karę,
• przestępstwo w związku z którym żąda się wydania, jest przestępstwem o charakterze wojskowym lub skarbowym albo o charakterze politycznym innym niż określone w § 1 pkt. 8,
• państwo, które złożyło wniosek o wydanie, nie zapewnia wzajemności,

Jak wygląda poszukiwanie osoby ściganej?

Formalne wszczęcie procedury ekstradycyjnej uwarunkowane jest ustaleniem miejsca pobytu osoby ściganej. Najczęściej poszukiwania prowadzone są za pośrednictwem systemu Międzynarodowej Organizacji Policji Kryminalnej – INTERPOLu.

Funkcjonariusze policji kraju członkowskiego Interpolu mają prawo zatrzymania osoby ściganej w oparciu o następujące komunikaty publikowane w wewnętrznym systemie INTERPOLu:

• czerwone noty (tzw. red notice) – sformalizowane komunikaty lub ostrzeżenia adresowane do wszystkich biur krajowych państw członkowskich Interpolu, publikowane przez Sekretariat Generalny Interpolu na wniosek państwa członkowskiego INTERPOLu;
• czerwone dyfuzje – wniosek o współpracę międzynarodową lub alert wysyłany przez krajowe biuro Interpolu do jednego lub kilku biur Interpolu innych państw członkowskich (określonego obszaru geograficznego).

Część czerwonych not publikowana jest na ogólnodostępnej stronie INTERPOLu, jednak większość z nich widoczna jest tylko dla organów ścigania.

Każdy ma jednak prawo żądania dostępu do danych na swój temat umieszczonych w aktach INTERPOLu za pośrednictwem Komisji Kontroli Akt Interpolu (Commission for the Control of INTERPOL’s Files (CCF). Taki wniosek jest wolny od opłat i objęty poufnością

Adwokat w sprawach ekstradycyjnych – Białystok

Jeśli jesteś poszukiwany listem gończym (w tym red notice Interpolu), zostałeś zatrzymany lub grozi Ci ekstradycja – skontaktuj się niezwłocznie z doświadczonym obrońcą.

Adwokat Tomasz Chodkiewicz prowadzi kompleksową pomoc w sprawach ekstradycyjnych na terenie całej Polski – w tym na etapie:

• zatrzymania i tymczasowego aresztowania,
• postępowania prokuratorskiego,
• postępowania sądowego (I i II instancja),
• postępowania przed Ministrem Sprawiedliwości,
• postępowania przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka (ETPCz),
• przygotowania wniosków o kasację lub azyl.

Postępowanie ekstradycyjne krok po kroku

1. Zatrzymanie i areszt – może nastąpić na podstawie czerwonej noty Interpolu lub na wniosek państwa obcego.
2. Prokurator przesłuchuje osobę ściganą i kieruje sprawę do sądu.
3. Sąd okręgowy orzeka o dopuszczalności ekstradycji – decyzja ta może być zaskarżona do sądu apelacyjnego.
4. Minister Sprawiedliwości podejmuje ostateczną decyzję o wydaniu osoby – lub odmowie, nawet mimo pozytywnej opinii sądu.
5. ETPCz może wstrzymać ekstradycję, jeśli istnieje ryzyko naruszenia praw człowieka.

Czym jest wniosek ekstradycyjny?

Wniosek o wydanie osoby ściganej przesyłany jest zazwyczaj drogą dyplomatyczną i powinien zawierać wszelkie informacje, dokumenty oraz zapewnienia dyplomatyczne istotne dla oceny przesłanek ekstradycyjnych określonych umową międzynarodową i przepisami krajowymi.

W szczególności wniosek ekstradycyjny musi określać jakie przestępstwa stanowią jego podstawę, wskazywać okoliczności świadczące o ich ekstradycyjnym charakterze, a ponadto uprawdopodobnić zaistnienie czynów zarzucanych osobie ściganej i ich popełnienie przez tą osobę

Przepisy nie konkretyzują przy tym jakie dokumenty powinny być dołączone do wniosku. W praktyce przesyłane są najczęściej dokumenty dotyczące przedstawienia zarzutów, akty oskarżenia, postanowienia dotyczące poszukiwań czy aresztowania bądź oświadczenia śledczych dotyczące zgromadzenia dowodów uprawdopodobniających popełnienie przez osobę ściganą czynów zabronionych.

Przesyłanie źródłowego materiału dowodowego należy do rzadkości, a ich nieprzesłanie, w sytuacji przedstawienia przez państwo wzywające dostatecznych wyjaśnień i oświadczeń i braku nie będzie co do zasady stanowiło przeszkody do orzeczenia w przedmiocie ekstradycji, ponieważ, jak wskazano wyżej, sądy nie prowadzą postępowania dowodowego co do popełnienia czynów objętych wnioskiem ekstradycyjnym i nie są uprawnione do podważania ustaleń dokonanych przez organy państwa żądającego.

Wniosek o ekstradycję musi również zawierać konieczne zapewnienia dyplomatyczne, czyli oświadczenia państwa żądającego, że w przypadku wydania osoby ściganej organy tego państwa będą przestrzegać gwarancji praw i wolności określonych m. in. przepisami Europejskiej Konwencji o Ekstradycji oraz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Oświadczenia te powinny być przedstawione w sposób umożliwiający ich ocenę przez organy państwa wezwanego, które zobowiązane są do weryfikacji rzetelności zapewnień.

W praktyce jednak brak należytego badania zapewnień dyplomatycznych jest częstym uchybieniem polskich sądów, które przyjmują niejako domniemanie prawdziwości zapewnień, przerzucając ciężar udowodnienia fikcyjności zapewnień na osobę ściganą i obronę. Tym bardziej istotna jest w postępowaniu aktywna rola obrońcy, który poprzez odpowiednie wnioski dowodowe – publikacje naukowe, raporty organizacji pozarządowych, wnioski o przesłuchanie ekspertów – jest w stanie wykazać nierzetelność zapewnień dyplomatycznych i istnienie okoliczności świadczących o istnieniu prawnych przeszkód do ekstradycji.

Czy w sprawie ekstradycyjnej stronie przysługuje ochrona przed Europejskim  Trybunałem Praw Człowieka (ETPCz)? 

Osoba ścigana może również zwrócić się o ochronę strasburską, składając w terminie 4 miesięcy od wydania lub doręczenia rozstrzygnięcia skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Podstawą skargi mogą być naruszenia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w szczególności w zakresie prawa do życia (art. 2) zakazu tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania (art. 3), prawa do wolności i bezpieczeństwa (art. 5) i prawa do rzetelnego procesu sądowego (art. 6) w sytuacjach, gdy zachodzi obawa rażącej odmowy ochrony prawnej, czy też prawa do prywatności lub ochrony życia rodzinnego (art. 8).

Skarga taka może być złożona zarówno od postanowienia sądu apelacyjnego, jak i decyzji Ministra Sprawiedliwości.

Czy Europejski  Trybunał Praw Człowieka (ETPCz) może wstrzymać prawomocnie orzeczoną ekstradycję?

Co kluczowe, w oparciu o naruszenia przepisów EKPC możliwe jest złożenie do Trybunału wniosku o tzw. środek tymczasowy, nakazujący organom krajowym wstrzymanie ekstradycji do czasu rozpoznania skargi. Wniosek taki może być złożony przed wniesieniem samej skargi, niezwłocznie po wydaniu postanowienia sądu czy też decyzji Ministra. Co więcej, może być on przesłany nie tylko pocztą, ale za pośrednictwem specjalnie przeznaczonej do tego strony internetowej lub na specjalny numer faksu, zaś Trybunał rozpoznaje wnioski natychmiast, nawet w ciągu jednego dnia roboczego. Procedura ta umożliwia więc realne i efektywne zatrzymanie prawomocnie orzeczonej ekstradycji.

Jakie są konsekwencje prawomocnej decyzji o odmowie wydania osoby ściganej (ekstradycji)?

Co istotne, prawomocna decyzja o odmowie wydania osoby ściganej (ekstradycji) ma moc obowiązującą tylko na terenie kraju, w którym została wydana i nie chroni osoby ściganej na terytorium innych państw. Dotyczy to również państw członkowskich Unii Europejskiej: przepisy wspólnotowe nie przewidują w tym zakresie instytucji uznawania orzeczeń o odmowie ekstradycji.

W konsekwencji krajowa odmowa ekstradycji nie ma żadnego prawnie wiążącego wpływu na międzynarodowy status osoby jako osoby ściganej i obowiązek zatrzymania takiej osoby i poddania jej procedurze ekstradycyjnej na terytorium innego państwa. Odmowna decyzja wydana przez władze jednego państwa może mieć charakter wyłącznie opiniodawczy i nie stoi na przeszkodzie podjęciu odmiennej decyzji przez władze innego kraju i wydaniu osoby ściganej państwu żądającemu.

Osoba ścigana ma natomiast możliwość złożenia wniosku do Komisji Kontroli Danych INTERPOLu o usunięcie czerwonej noty lub dyfuzji z baz INTERPOLu.

Możliwość podjęcia działań zmierzających do obrony swoich praw w państwie żądającym wydania, w szczególności za pośrednictwem obrońcy, determinują przepisy krajowe państwa żądającego

Adwokat sprawy karne Białystok – pomoc w sprawach międzynarodowych

Sprawy ekstradycyjne wymagają wiedzy z zakresu prawa karnego, prawa międzynarodowego oraz praktyki organów ścigania. W takich sytuacjach kluczowe jest szybkie działanie i profesjonalna reprezentacja przez adwokata.

Adwokat Tomasz Chodkiewicz to doświadczony adwokat z Białegostoku, który od lat reprezentuje klientów w skomplikowanych sprawach karnych, w tym dotyczących ekstradycji i ENA. Kancelaria oferuje indywidualne podejście, pełną dyskrecję oraz kompleksowe wsparcie prawne.